"Việc càng khó càng phải làm. Nếu dễ, chỉ cần nói một câu là đổi được, thì việc đó không cần đến bạn." Bước vào nhà thi đấu cầu lông Bác Khoan ở trấn Tào Lộ, khu mới Phố Đông, gặp đội trưởng cũ đội cầu lông quốc gia Thái Vân, ông đang kiên nhẫn sửa lỗi kỹ thuật của các tay vợt thiếu niên ở những quả bóng then chốt. Ông cầm lấy vợt của em nhỏ, tự tay làm mẫu động tác đưa vợt khi xử lý bóng sân sau ở giai đoạn cầm nhịp, cùng vị trí cầm vợt đúng ở đơn. Ông trả vợt cho em nhỏ: "Con phải tự cân nhắc, có muốn tiến bộ hay không."

9 tuổi đoạt "tam quán quân"

Mang về ba chai Sprite lớn

Tấm HCV Olympic đôi nam đầu tiên của cầu lông Trung Quốc, bốn lần vô địch thế giới, năm lần liên tiếp vô địch Thomas Cup, sáu lần liên tiếp vô địch Sudirman Cup, sự nghiệp cầm 17 chức vô địch thế giới. Bước xuống bục nhận cúp, Thái Vân bây giờ thích người khác gọi mình là thầy Thái hơn. Ông hiện là phó viện trưởng Học viện huấn luyện viên thuộc Đại học Thể thao Thượng Hải, kiêm phó hiệu trưởng trường thể thao thành tích cao trực thuộc, đồng thời bám tuyến đào tạo trẻ cầu lông Thượng Hải, giữ chức tổng huấn luyện viên câu lạc bộ cầu lông thiếu niên Bác Khoan. Tại giải cầu lông Đại hội thể thao Thượng Hải lần thứ 18 (nhóm thanh thiếu niên), có tất cả 56 em cầu lông Bác Khoan ra quân.

Với vận động viên thiếu niên, đại hội thành phố là "kỳ thi lớn" đầu tiên của sự nghiệp thi đấu. Nhiều vận động viên Trung Quốc sau này thành danh đều có ký ức "đại hội thành phố" của riêng mình, Thái Vân cũng không ngoại lệ. Thái Vân bắt đầu tập cầu lông chuyên nghiệp từ năm 1988. Năm 1989, Thái Vân 9 tuổi lần đầu dự đại hội thành phố địa phương đã một mạch đoạt ba chức vô địch đơn nam, đôi nam và đồng đội nam. Đến nay ông vẫn nhớ rõ giải thưởng vô địch lúc đó là một chai Sprite lớn. "Một chai Sprite 5 đồng, lương tháng của bố mẹ hồi ấy khoảng sáu bảy chục hay bảy tám chục đồng."

Hết giải, Thái Vân đạp xe về nhà, giỏ xe đựng ba chai Sprite vừa thắng được. "Trẻ con thời đó không như bây giờ, năm nào cũng có rất nhiều giải để tham dự. Lần trải nghiệm ấy với tôi là một sự khích lệ, khiến tôi nhận ra, hóa ra nhờ nỗ lực, chúng ta có thể nhận được thứ mình muốn." Thái Vân nhớ lại.

Đối mặt thất bại

Chính là sức hút của thể thao thành tích cao

Từ lần đầu dự đại hội đoạt "tam quán quân", đến năm 1999 vào đội tuyển quốc gia, từng bước lên đỉnh cầu lông thế giới, phía sau huy chương vàng và vinh quang chưa bao giờ là một con đường thuận buồm xuôi gió. Thái Vân từng nhắc trong một cuộc phỏng vấn, lúc mới vào trường thể thao năng khiếu, vì cao chưa tới 1,5 mét, so với các anh chị khóa trên, ông là người "kém thế". Nhưng chính quãng "kém thế" ấy giúp ông tìm thấy niềm vui tập luyện.

Với Thái Vân, nhìn thẳng vào thất bại và trắc trở chính là chỗ hấp dẫn của thể thao thành tích cao, cũng là đường buộc phải đi của một vận động viên đang lớn. "Nhiều khi người thành tích đặc biệt xuất sắc ở tuổi thiếu niên chưa chắc đi được đến cuối, vì con đường của họ thuận lợi một mạch. Thỉnh thoảng trải một vài lần vấp, thực ra với đứa trẻ là sự tôi luyện rất tốt. Dù là trắc trở hay thất bại, nếu đứa trẻ có tâm thế bền hơn để đối mặt, thì trên đường lớn lên điều đó rất quan trọng. Thể thao thành tích cao là vậy, không thể ngày nào cũng thắng."

Chính ý chí dám nhìn thất bại, chống lại trắc trở, mài ra từng ngày, đã chống đỡ Thái Vân không ngừng vượt chính mình trong sự nghiệp dài phía sau. Giờ đây, trong các buổi tập ông cũng truyền quan niệm này cho lứa thiếu niên. "Ai đối mặt khó khăn cũng có cảm xúc ấy, lùi cũng vậy, sợ cũng vậy. Thứ chúng ta thực sự phải rèn là dùng tâm thế đúng để đối mặt. Trong quá trình có thể rất thất vọng, rất buồn, nhưng phải mang tâm thế 'tôi không phục' để rồi phá tiếp." Ông nói, chỉ có chiến thắng mới khiến nỗi đau bị lãng quên.

Đừng dễ dàng gắn cho trẻ

cái nhãn "thiên tài"

Câu lạc bộ cầu lông thiếu niên Bác Khoan, nơi Thái Vân làm tổng huấn luyện viên, là đơn vị hội viên của ủy ban kết hợp thể thao và giáo dục thuộc Hiệp hội cầu lông Trung Quốc, cũng là cơ sở tinh anh đào tạo xã hội nhân tài dự bị thể thao thành tích cao của Thượng Hải. Đại hội thành phố kỳ trước, các em của câu lạc bộ này giành năm huy chương vàng, kỳ này cũng có thực lực tranh vàng dày.

Tại đại hội động viên trước khi lên đường dự đại hội thành phố, tổng huấn luyện viên Thái Vân nêu với toàn đội ba điều mong muốn: một là giữ tâm thế bình, mạnh dạn đánh; hai là tôn trọng sân, tôn trọng trọng tài, tôn trọng đối thủ; ba là đoàn kết giúp nhau, dốc sức tranh đấu. Đại hội thành phố bốn năm một lần là giải then chốt của vận động viên ở tuổi thiếu niên. Nhưng Thái Vân, người từ đại hội thành phố đi một mạch lên bục cao nhất thế giới, lại nói: "Đừng coi thành tích tuổi thiếu niên là chuẩn mực duy nhất."

Thái Vân cho rằng, tuổi thiếu niên điều quan trọng nhất là bồi dưỡng tình yêu cầu lông của trẻ. Như vậy, dù trong tập luyện và thi đấu đang thuận hay đang nghịch, các em vẫn có tâm thế tốt hơn, lĩnh hội được ý nghĩa của "kiên trì". "Chỉ cần các em đủ yêu, đủ nghiêm túc đuổi theo sự nghiệp mình thích, đó là một việc rất tốt."

Nhiều đứa trẻ vô địch từ nhỏ đều bị đội chiếc mũ "thiên tài". Thái Vân cho rằng điều đó vô hình trung tạo áp lực cho trẻ. "Đương nhiên, cũng có thể khiến các em rất tự đắc. Vì các em còn nhỏ, khó phân biệt ý nghĩa của 'thiên tài'. Trong quá trình đó, trẻ thường bỏ qua nhiều thứ, trong khi vốn có thể làm tốt hơn." Với tư cách huấn luyện viên, Thái Vân không muốn người khác dán nhãn "thiên tài" lên vận động viên thiếu niên. "Việc chúng ta phải làm là dẫn dắt trẻ cho đúng, khuyến khích các em tiếp tục cố gắng."

Thái Vân ví sự nghiệp thi đấu với một cuộc marathon. Đại hội thành phố chỉ là điểm xuất phát, là một bài kiểm tra ở giai đoạn đầu. "Nếu bạn chỉ dẫn trước ở một vạn mét đầu, thì đó chưa gọi là nhà vô địch. Đại hội thành phố chỉ là một bài kiểm tra đơn vị. Được 100 điểm thì đáng khích lệ, nhưng phía sau còn chặng đua rất dài. Đích thực sự không nằm ở đây."

Chỉ có đam mê

mới địch nổi tháng năm dài

Rõ ràng, bước lên bục cao nhất làng cầu lông thế giới không phải đích của Thái Vân. Sau khi giải nghệ, ông để cho mình hơn nửa năm lắng lại, chậm rãi gỡ rối mạch nghĩ. Trong lòng ông vẫn không cắt được tình yêu cầu lông. Từ giảng viên Học viện Thể thao Nam Kinh, đến phó viện trưởng Học viện huấn luyện viên thuộc Đại học Thể thao Thượng Hải; từ bình luận giải, đến người vận hành tài khoản công chúng và tài khoản video ngắn; từ người khởi nghiệp IP giải đôi, đến tổng huấn luyện viên câu lạc bộ cầu lông thiếu niên. "Dù làm thể thao thành tích cao hay công việc khác, chỉ khi thực sự xuất phát từ sự yêu thích mới đi được lâu hơn." Thái Vân nói.

Việc mở rộng "hồ chứa" nhân tài đào tạo trẻ đặt ra yêu cầu cao hơn với huấn luyện viên cơ sở. Cách của Thái Vân là hướng tới thanh thiếu niên bình thường, dùng hình thức trò chơi để dẫn trẻ nhỏ xây dựng hứng thú, rồi mới đẩy sang tập kỹ thuật nền. "Trước đây huấn luyện viên chỉ ra lệnh. Bảo tôi vung vợt 100 lần, tôi vung 100 lần, không hỏi vì sao. Trẻ bây giờ khác. Chúng ta phải cung cấp giá trị cảm xúc, nói cho các em vì sao phải tập như vậy, thậm chí phải dùng trò chơi để dẫn, khiến các em nảy sinh hứng thú với cầu lông, thì các em mới kiên trì được." Thái Vân nói.

"Huấn luyện viên bây giờ là người quản lý một đội ngũ tổng hợp. Ông ấy phải quản và phối hợp để các vị trí khác nhau trong đội tập, như tập luyện, thể lực, phục hồi, tâm lý, mỗi người làm đúng việc của mình. Ông ấy cần hiểu kiến thức cơ bản của những lĩnh vực này. Nhiều huấn luyện viên trẻ vừa giải nghệ, có lẽ khi còn là vận động viên thành tích rất tốt, nhưng làm huấn luyện viên, họ còn rất nhiều thứ phải học." Thái Vân nói. "Trước sự đến của thời AI, tất cả chúng ta vẫn còn nhiều thứ phải không ngừng học và khám phá."

Chỉ có đam mê mới địch nổi tháng năm dài. Năm nay là năm thứ mười Thái Vân giải nghệ. Từ ông vua đôi nam từng tung hoành làng cầu lông năm ấy, đến thầy Thái trong trường học và câu lạc bộ đào tạo trẻ, chức vô địch không còn là mục tiêu duy nhất ông theo đuổi. Trong mắt Thái Vân, các em cầu lông này là học viên của ông, càng giống con của ông. Thái Vân mong các em mang theo tình yêu cầu lông ấy, bước tới một sân khấu đời rộng hơn.

Cập nhật lúc 2026-10-06 14:02